Welkom op de website van Religieus Erfgoed

12-02-08 | Sed auctor lorem sit amet purus

Ds. M. van Kooten (1958) is sinds 2006 predikant van de Hervormde Gemeente te Scherpenisse op Tholen. Daarvoor was hij predikant van de Nederlands Hervormde Kerk te Montfoort, vlak onder Utrecht. "In Montfoort bestaat de bevolking voor 75% uit katholieken, tijdens het carnaval is er zo'n kabaal dat veel van onze kerkgangers  het ontzien om naar de kerk te gaan. Toch houd ik van de reuring van een grote stad als Utrecht, maar de stilte van Tholen is ook weldadig. In vergelijking met Montfoort is Scherpenisse veel homogener. Zondags gaan de mensen hier naar de Gereformeerde Gemeente, de Vrije Hervormde Gemeente of naar de Hervormde Gemeente." De kerkgenootschappen behoren alledrie tot de rechterflank van de gereformeerde gezindte. "In alle drie de kerken wordt nog uit de Statenbijbel gelezen, de verschillen onderling zijn echt niet zo groot, soms zelfs moeilijk te benoemen, maar de afscheiding tussen de kerken is historisch zo gegroeid. Dat is ontzettend jammer. Ik zeg altijd: laten we doen alsof er geen kerkmuren zijn, want een scheuring verdeelt een gemeenschap, die daarvoor één was."

"Ik houd van historische verhalen, want geschiedenis relativeert." In zijn werkkamer en in de daarnaast gelegen bibliotheek staan de planken vol met boeken over theologie en (kerk)-geschiedenis. Voor het Reformatorisch Dagblad schrijft hij de rubriek ‘Historie met een knipoog'. De luchtige verhalen belichten een onbekend historisch onderwerp. "Duiken we in het verleden dan zien we dat kerkelijke afscheidingen altijd hebben plaatsgevonden. Ergens tussen 1170 en 1270 vindt er in Scherpenisse de eerste kerkelijke afscheiding plaats. Dit was overigens geen principiële maar een pragmatische afscheiding. In die tijd ontstaat twee kilometer ten westen van Scherpenisse het gehucht Westkerke. De kerk die daar wordt gebouwd, wordt ‘s zondags bediend door de priester van Scherpenisse."

"Westkerke was een heerlijkheid, die toebehoorde aan het geslacht Westkerke. In 1316 wordt de heer, Jan van Westkerke, in een twist met vier andere edelen op brute en koelbloedige wijze vermoord. Zijn lichaam wordt gevonden onder de muren van zijn kasteel, ‘Het Hooge Huys'. Dit houten huis was gebouwd op een kunstmatige heuvel, een kasteelmotte, in Zeeland meestal vliedberg genoemd. In de vroege middeleeuwen werden dergelijk heuveltjes in Zeeland gebouwd om dienst te doen als burcht. De vliedberg is een van de 43 vliedbergen die in Zeeland bewaard zijn gebleven en staat duidelijk zichtbaar in het landschap. Waarover het geschil ging weten we niet, misschien ondermijnde Jan het gezag van het machtige Zeeuwse adellijke geslacht Van Borsele, maar de schuldigen, onder wie Floris van Borsele, worden al snel gevonden. De graaf van Zeeland eist de volgende straffen. Gillis van Baarsdorp wordt als hoofdschuldige aangewezen. Hij moet een bedevaart naar Cyprus maken en wordt voor de rest van zijn leven uit Zeeland verbannen. De gebroeders Wolfert en Jan van Maalstede worden op strafbedevaart naar Santiago de Compostella gestuurd, samen met Floris van Borsele. Floris moet bovendien een vicarie stichten in de kerk van Westkerke. Een vicarie is een fonds waaruit een geestelijke wordt betaald. De geestelijke die wordt aangenomen moet daarvoor op vaste tijden missen voor het zielenheil van geliefde overledenen opdragen. Met dit zoenoffer wordt Floris dus verplicht om over het zielenheil van Jan van Westkerke te waken. Gezamenlijk moeten zij ook een flinke som geld uitkeren aan de erfgenamen van Jan van Westkerke. De moeder van Jan moet toezien dat de vier hun verplichtingen nakomen."

"Door de instelling van de vicarie krijgt de kerk van Westkerke een eigen vicaris of priester en wordt een zelfstandige parochie. De kerk wordt gewijd aan de heilige Adrianus en valt net als de overige kerken onder het kapittel van Oudmunster te Utrecht. In de roerige tijd van de Tachtigjarige Oorlog wordt de kerk verwoest. Volgens een legende bezat de kerk twaalf gouden apostelen. Door de monniken zouden ze nog net op tijd zijn begraven. Waar we echter zeker van zijn, is dat in de kerk een drieluik hing. Dit altaarstuk is in 1525 door een Antwerpse kunstenaar gemaakt. Het stelt de geboorte, de aanbidding en de besnijdenis van Christus voor. Tijdens de oorlog zou het zijn verstopt en het hangt tegenwoordig in het gemeentehuis van Tholen. De sleutel van de kerk is in de collectie van het streekmuseum De Meestoof terechtgekomen. Ik ben nog eens speciaal naar het museum gegaan om de sleutel te bekijken. Er ligt daar een sleutel, maar of het echt de sleutel van de kerk van Westkerke is, weet ik niet. Dat zou verder onderzocht moeten worden."

"Het enige wat nog restte van de kerk was de vierkante toren. Vermoedelijk is de toren in 1825 afgebroken. In dat jaar krijgt ene Cornelis de Graaf toestemming om van de stenen van de toren een huisje te bouwen bij het kerkhof. Het kerkhof ligt op een twee meter hoog terrein en is net als de vliedberg nog goed te herkennen. Na de verwoesting van de kerk gaan de inwoners weer kerken in Scherpenisse. In de oude kerk­notulen wordt regelmatig naar de dorpsgemeenschap van Westkerke verwezen. De heren van Westkerke krijgen een eigen kerkbank en ook de overige kerkgangers worden bij de gemeente betrokken. Ook moet een van de ouderlingen en een van de diakenen uit Westkerke komen." 

"Na het verdwijnen van de kerk loopt het dorp langzaam leeg. In 1816 wordt de scheiding definitief opgeheven en wordt Westkerke weer bij Scherpenisse gevoegd. Nu staan er tegen het voormalige oude kerkhof nog zes woonhuizen. Een van de gezinnen dat daar woont, kerkt in de Hervormde Gemeente van Scherpenisse. Zo zie je maar hoe het met scheuringen in Scherpenisse kan gaan. Wat eens verdeeld was, kan weer één worden."