Welkom op de website van Religieus Erfgoed

12-02-08 | Sed auctor lorem sit amet purus

In Middelburg bevinden zich twee joodse begraafplaatsen. De Portugese begraafplaats ligt aan de Jodengang, de Hoogduitse op de hoek van de Seis- en Walensingel. Ze liggen vlak bij elkaar maar kennen ieder een eigen geschiedenis. Rond 1900 wordt aan het hoofdeind van de Hoogduitse begraafplaats, naast de dienstwoning, een ‘metaheerhuisje' gebouwd. Het bakstenen gebouwtje heeft door zijn Jugend­stilarchitectuur een geheel eigen uitstraling. Vooral kenmerkend zijn de vloeiende en golvende lijnen boven de ingang. Optimisme en geloof in de toekomst spreken eruit. Niemand had nog weet van de twee wereldoorlogen die zouden volgen. Het dodenhuisje is een van de weinige Jugendstilgebouwen in Middelburg en valt onder de Stichting tot Beheer en Behoud van de Joodse Begraafplaatsen in Zeeland, waarvan de heer Jacques de Hond (1940) voorzitter is.

"Begraafplaatsen hebben binnen de joodse gemeenschap een grote historische en religieuze betekenis", vertelt Jacques. "De twee begraafplaatsen in Middelburg verwijzen naar een eens welvarende en bloeiende joodse gemeenschap. Na de val van Antwerpen in 1585 en het herstel van het Spaanse gezag vluchten de Sefardische (Portugese) joden naar de Republiek en komen ook in Middelburg terecht. Hoewel ze daar geen synagoge mogen bouwen, krijgen ze in 1655 wel toestemming om hun doden te begraven op een kleine begraafplaats, buiten de wallen, in de huidige Jodengang. Begin achttiende eeuw wordt de Sefardische gemeenschap overvleugeld door de Asjkenaziem uit Duitsland, Polen en de Oekraïne. Zij brengen hun eigen cultuur en taal mee en worden in de volksmond de Hoogduitse joden genoemd. De groeiende gemeenschap krijgt in 1705 toestemming voor het bouwen van een synagoge in de Herenstraat en voor een eigen begraafplaats aan de Walensingel. In het begin worden de joden uit heel Zeeland hier begraven, maar in de loop van de negentiende eeuw krijgen ook de steden Zierikzee, Goes en Vlissingen hun eigen joodse begraafplaats. Nu staan er op de Hoogduitse begraafplaats bijna 350 grafstenen en een monument, met meer dan zeventig namen, voor hen die na de oorlog niet meer terugkeerden."

"Een van de Hebreeuwse namen voor een begraafplaats is Beth Hachajiem, dit betekent ‘huis van het leven'. De dood zien wij niet als het einde, maar als een nieuw begin. Het is een onderdeel van de totale reis die wij als mens maken. De ziel is voor ons onsterfelijk, als de Messias komt zal Hij de doden laten opstaan uit de graven." In Nederland worden graven na een aantal jaren geruimd. "Op een joodse begraafplaats geldt eeuwigdurend grafrecht. Dit betekent dat de graven ­ongemoeid gelaten moeten. Geruimde graven laat diepe sporen na binnen de joodse gemeenschap. Je kunt het vergelijken met de verbranding van de Torah. De continuïteit van de cirkel leven en dood wordt erdoor verbroken."

"De Portugese begraafplaats is vol en wordt niet meer gebruikt. Op de Hoogduitse begraafplaats vindt incidenteel nog een begrafenis plaats, de laatste was in 2007. Bij het begraven is respect voor de overledene het uitgangspunt. Een joodse begrafenis moet zo snel mogelijk, na de door de Nederlandse wet verplichte 36 uur, plaatsvinden en wordt geregeld door de zogenoemde Taharah(reinheids)commissie. Het lichaam wordt in het metaheerhuisje door de leden van de commissie, bestaande uit vijf vrouwen of vijf mannen, ritueel gereinigd. Mannen worden door mannen gewassen en vrouwen door vrouwen. De wassing is symbolisch zonder aanraking van het lichaam. De overledene wordt vervolgens gekleed in een eenvoudig ecru katoenen doodsgewaad, dat door de vrouwelijke commissieleden is genaaid. De man wordt gewikkeld in zijn gebedsmantel waarvan aan één van de hoeken de schouwdraden zijn afgeknipt. Als het lichaam in de kist is gelegd, wordt er een klein beetje zand uit Israël over het lichaam uitgestrooid, als teken van verbondenheid. De kist is van eenvoudig vurenhout en wordt met een klassieke houtverbinding dichtgemaakt. Na het uitspreken van de gebeden brengen zes mannen de kist naar het graf. Daar spreekt de oudste zoon het Kaddish, dit is het gebed dat wordt opgezegd aan het graf, en wordt het graf bedekt met aarde."

Joodse begraafplaatsen ogen sober en lijken soms slecht onderhouden. Staat dit niet haaks op de gedachte dat de dood een onderdeel van het leven is? "Nee, wij hechten aan een mooi onderhouden begraafplaats, maar het klopt dat ze soms slecht onderhouden zijn. Dit komt, zoals wij onder elkaar wel eens sceptisch zeggen, omdat wij soms wel erg ‘uitverkoren' zijn. Na de oorlog keerden slechts weinigen van de twee­honderd joden naar Middelburg terug. Tijd, geld en vooral mankracht ontbraken om de begraafplaatsen te onderhouden. De eerste prioriteit was om weer enige structuur binnen de gemeenschap aan te brengen. Toen de gemeenschap groeide, is als eerste de synagoge gerestaureerd. De Portugese begraafplaats is drie jaar later grondig opgeknapt. Het klopt overigens wel dat joodse begraafplaatsen sober van aard zijn, want binnen de joodse traditie is de mens bij zijn geboorte en dood gelijk. De tekst naast de ingang van het metaheerhuisje verwijst daar naar, links in het Nederlands en rechts in het Hebreeuws staat: ‘Klein en groot zijn daar één'.