Welkom op de website van Religieus Erfgoed

12-02-08 | Sed auctor lorem sit amet purus

Binnen de Zeeuwse agrarische gemeenschap hoeft Gerard Smallegange (1940) niet meer geïntroduceerd te worden. Men kent hem als woordvoerder van de Boerderijenstichting Zeeland en als schrijver van drie populaire boeken over de Zeeuwse boerderijen en erven. Ook daarbuiten hebben velen hem leren kennen door de televisieserie van Omroep Zeeland. "Ja, ik leg nu eenmaal gemakkelijk contacten", zegt hij enigszins verontschuldigend, "en ik ben en blijf een boerenzoon uit Wolphaartsdijk. Na mijn studie rechten en economie heb ik een groot deel van mijn beroepsleven gewerkt in en voor de verschillende landbouworganisaties in Nederland. Toen ik in 1995, samen met mijn vrouw, weer terugkeerde naar Zeeland rolde ik eigenlijk vanzelf in de geschiedenis van de historische boerderijen."

"Op dit moment leg ik de laatste hand aan mijn vierde boek dat gaat over de namen van Zeeuwse boerderijen. Voor dit boek, dat de titel Land- en Zeezicht draagt, heb ik een groot aantal van deze namen geïnventariseerd en beschreven. Het blijkt dat er talloze aanleidingen waren om een boerderij van een naam te voorzien. Toen er nog geen straat- en familienamen waren werd de boerderij vaak vernoemd naar de veld- of landschapsnaam. De naam van de boerderij was daarmee plaatsbepalend, het gaf aan op welke plek men zich bevond in het landschap. Later kregen boerderijen ook de naam van de eigenaar of werden ze vernoemd naar een geliefde, de Johannahoeve is daarvan een bekend voorbeeld. Boerderijen dragen ook wel de naam van bijzondere historische gebeurtenissen zoals Waterloo, of kregen een verzonnen naam als Ruimzicht of Veldzicht. Daarnaast kreeg een niet gering aantal boerderijen een religieuze naamsverwijzing."

"Vroeger was de samenleving overzichtelijk ingedeeld in protestanten en katholieken. Dit kwam onder andere naar voren in de klederdracht en in de namen op huizen en boerderijen. De naamgeving zorgde voor duidelijkheid. Een katholieke jongeman wist op deze manier, dat daar en daar een protestants meisje woonde. Daar bleef je vanaf, want zo hadden de pastoor en dominee het voorgeschreven. Op Schouwen-Duiveland, Walcheren, Noord-Beveland, Tholen en Sint-Philipsland komen veelvuldig protestantse namen als Eben Haëzer en Ora et Labora voor. Eben Haëzer staat voor ‘Tot hiertoe heeft de Heere ons geholpen', de naam komt in totaal drie keer voor. Ora et Labora (Bid en Werk) is de meest voorkomende religieuze boerderijnaam in de protestantse gebieden van Zeeland. Ik heb er vijf of zes geteld. Ora et Labora is als motto overigens afkomstig van de benedictijner monniken. In katholieke streken bleef dit voorbehouden aan het kloosterleven. Binnen de kloosters was het eerst bidden en daarna werken. De protestanten draaiden het om naar eerst werken en dan bidden, dus eigenlijk zou er moeten staan: Labora et Ora."

"Van de katholieke boerderijnamen verwijzen er veel naar de rooms-katholieke religie. Zo zijn er verschillende boerderijen in Zeeuws-Vlaanderen en in Zuid-Beveland naar patroon­heiligen vernoemd. In Heinkenszand staat een boerderij met de naam Blasius. Bisschop en martelaar Blasius is ook de patroonheilige van het dorp Heinkenszand. Deze heilige had de dieren lief en werd op zijn beurt door de dieren bemind. In Walsoorden en in overig Zeeuws-Vlaanderen staan boerderijen die de naam Anthonius dragen. Hij wordt vaak afgebeeld met een varkentje tussen zijn knieën en is de bescherm­heilige van alle beroepen die met vee, en meer in het bijzonder met varkens te maken hebben. Bij Renesse op Schouwen staat de boerderij De Helle. Of deze naam naar de hel verwijst of naar het laaggelegen land is niet meer te achterhalen, wat we wel weten is dat daar recht tegenover Het Hemeltje werd gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog werd het op last van de Duitsers afgebroken. De eigenaar is gaan rentenieren in Het Vagevuur te Middelburg."

"Boerderijnamen vind je niet alleen op de daken, vaak staat de naam op de hekpalen aan het begin van de oprijlaan vermeld. Ook komt het voor dat de boerderij geen naam heeft, maar dat iedereen in de buurt weet dat die boerderij nou eenmaal zo heet. Vroeger had je op Zuid-Beveland zogenaamde kerkhoeven. Deze boerderijen functioneerden na de Reformatie als schuilkerken van de katholieken. Tussen Driewegen en Ellewoutsdijk stond ook zo'n kerkhoeve. Deze boerderij, die nu de naam De Papenmuts draagt, is aan haar naam gekomen na een inval van de veldwachter. Kerkhoeven werden over het algemeen oogluikend toegestaan, mits de autoriteiten op de hoogte waren van het bestaan. Deze kerkhoeve kwam niet voor in de notulen en een inval volgde. De kerkgangers moeten vroegtijdig op de hoogte zijn gebracht, want toen de veldwachter aankwam trof hij een verlaten boerderij. Na een uitgebreide huiszoeking vond hij op de zolder toch een papenmuts. Of het waar is, is moeilijk te achterhalen, maar zo doet dit verhaal de ronde."

Namen zijn vaak eeuwenlang aan een boerderij of een huis verbonden. Nieuwe generaties namen traditiegetrouw de oude naam over. Tegenwoordig kiezen nieuwe eigenaars vaak voor een verzonnen naam als Welgelegen of breken geheel met deze traditie. "Toen wij dit huis in 1995 kochten, droeg het de naam Sonnevanck. Deze naam riep bij ons te veel associaties op met sanatoria en verpleegtehuizen. Ik was net gepensioneerd en wilde nu niet meteen daarmee geconfronteerd worden. Het naambord hebben we verplaatst naar één van de bijgebouwtjes in de tuin. We hebben het niet ­weggedaan, maar het hangt wat meer uit het zicht."