Welkom op de website van Religieus Erfgoed

12-02-08 | Sed auctor lorem sit amet purus

Tijdens de Reformatie is een van de strijdpunten de vraag voor wie de bijbel nu eigenlijk bedoeld is. De Rooms-­Katholieke kerk verkondigt dat de bijbel bedoeld is voor de geestelijken. Zij lezen de bijbel in het Latijn en geven hun interpretatie en zienswijze door aan de parochianen. De protestanten vinden echter dat iedere gelovige het recht heeft om de bijbel in de eigen taal te lezen en dat deze in de eigen taal beschikbaar moet zijn. Er waren destijds wel al Nederlandse vertalingen. De kerkhervormer Maarten Luther had rond 1535 de bijbel vanuit de grondtalen in het Duits vertaald en van deze versie zijn in de zestiende eeuw ook een aantal Nederlandse vertalingen gemaakt. Maar is deze vertaling voldoende betrouwbaar? Volgens de leden van de Dordtse Synode niet. In 1618-1619 komen zij bijeen en besluiten om slechts één Nederlandse bijbel toe te staan: een vertaling rechtstreeks uit het Grieks en Hebreeuws. De Staten-Generaal geven in 1626 toestemming voor de vertaling. Elf jaar later verschijnt de eerste Statenbijbel, vernoemd naar de Staten-Generaal. Zij immers hadden de vertaling bekostigd. Alles bij elkaar kostte deze ongeveer 75.000 gulden en dat was voor die tijd een gigantisch bedrag.

De bijbel is voor christenen ‘het woord van God'. En wat is er dan mooier om de bijbel als een kostbaar geschenk over te dragen op de kinderen, van geslacht tot geslacht? Bram en Ineke van Nieuwenhuyzen-Vogelaar uit Sint-­Philipsland kregen op deze wijze drie oude statenbijbels in hun bezit. Bram legt de verschillende exemplaren op de tafel. De bijbels zijn alledrie rond 1700 gedrukt en verkeren in gehavende staat. "De oudste en grootste van de drie staten­bijbels komt uit de familie Geelhoed en is afkomstig van mijn overgrootvader van moederskant" vertelt hij. "De bijbel is in 1698 te ‘s Gravenhage gedrukt en gebonden in een omslag van dik leer. Op het titelblad, staat onder het kopje BIBLIA: ‘Dat is: De gantsche H. Schrifture, vervattende alle de Canonijcke Boecken des Ouden en des Nieuwen Testaments.' Daarna volgt een verklaring van de Staten-Generaal waarin nog eens uiteen wordt gezet waarom men deze vertaling noodzakelijk vindt. De verklaring is geparagrafeerd door A. Ploos van Amstel, afgevaardigde in de Staten-Generaal namens de Staten van Utrecht. De bijbel is gesigneerd met een handschrift dat voor ons moeilijk te ontcijferen is. Jammer, want dat zou ons misschien iets kunnen vertellen over wie de eerste eigenaar van de bijbel was. De overige twee staten­bijbels komen uit de familie van Ineke, de familie Vogelaar."

Ineke neemt het gesprek over. "Mijn grootvader van vaderskant had uit zijn familie een statenbijbel. Toen hij later uit de erfenis van zijn schoonfamilie nog een statenbijbel kreeg, gaf hij zijn eigen exemplaar aan zijn vriend, de toenmalige predikant ds. Joh. Spoelstra. Enige jaren geleden belde één van de dochters van ds. Spoelstra mij op. Zij had bij haar deel van de nalatenschap van haar vader de statenbijbel geërfd en daarin stond de naam P. Vogelaar boven het titelblad. Samen met haar man bracht ze de bijbel naar ons, omdat ze vond dat de bijbel in de familie hoort waar hij vandaan kwam. In de tweede statenbijbel van mijn grootvader, die afkomstig is uit de familie van mijn grootmoeder - de familie Gakeer - , staat de naam Van Ree. De tweede vrouw van overgrootvader Gakeer was weduwe Van Ree. Zo kwam deze bijbel in het bezit van mijn grootvader P. Vogelaar. De bijbel is in 1700 gedrukt bij Keur te Dordrecht." Bij het lezen van deze naam raken we enthousiast, want de statenbijbels van de familie Keur staan bekend om hun hoge kwaliteit en het nagenoeg ontbreken van drukfouten.

Door de grote vraag naar de nieuwe door de Staten-Generaal geautoriseerde vertaling was het drukken van de statenbijbel al direct een lucratieve zaak. Tussen 1637 en 1657 worden er meer dan 500.000 exemplaren gedrukt. Drukkerij Van Ravesteyn uit Amsterdam krijgt het alleenrecht om de Statenbijbel te drukken. In 1637 presenteert deze feestelijk het eerste exemplaar. Een paar jaar later in 1652 komt aan dit verleende privilege een einde. Wel wordt dan bepaald dat de andere drukkers moeten vasthouden aan deze geautoriseerde versie. Hendrik Keur geeft in 1666 zijn eerste Statenbijbel uit. Vijf generaties Keur zullen dit werk meer dan een eeuw continueren. De omslagen van hun statenbijbels zijn gemaakt van zwaar rundleer, het dikke papier werd met hennep koorden tot katernen ingebonden en in eikenhout vastgezet. Op de omslag werden koperen sloten gezet.

Ruim driehonderd jaar blijft de Statenbijbel de belangrijkste bijbel in de gereformeerde kerken en ook nu nog wordt de bijbel door verschillende kerkgenootschappen gebruikt. "Wij gebruiken de statenvertaling niet", vertellen Ineke en Bram. "Wij zijn lid van de Gereformeerde Kerk en daar wordt nu uit de nieuwste vertaling van 2005 gelezen of uit de eerdere vertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap. Op het kastje in de gang ligt een van onze statenbijbels. Soms sta ik er even bij stil en lees er een kapitteltje uit", zegt Ineke. "De taal is erg ouderwets en moeilijk te doorgronden en toch heeft het iets moois, vooral omdat je beseft dat ook je voorgeslacht uit deze bijbel heeft gelezen. Je kunt je bijna niet voorstellen dat deze bijbel nog steeds wordt gebruikt, maar ja, elke nieuwe bijbelvertaling roept binnen bepaalde kerkgenootschappen weerstand op." De ouderwetse en verheven taal in de Statenbijbel wordt ook wel de ‘Tale Kanaäns' genoemd. De ‘Tale Kanaäns' heeft de taalkundige eenheid van Nederland bevorderd. Overal in de gereformeerde kerken lazen de predikanten eeuwenlang uit de Statenbijbel voor en ook thuis werd deze dagelijks gebruikt. Maar zonder ons ervan bewust te zijn, spreken ook wij nog soms in de ‘Tale Kanaäns'. Uitdrukkingen als ‘in het zweet uws aanschijns', ‘een lust voor het oog', ‘op handen gedragen' en woorden als ‘zondebok' zijn rechtstreeks aan de Staten­bijbel ontleend. Mensen die met deze taal zijn grootgebracht, zijn eraan gewend. Voor hen is deze vertaling de enige betrouwbare bron van het woord van God.

"Wij hebben nooit veel tijd gehad om ons te verdiepen in de geschiedenis van de Statenbijbel", zeggen Bram en Ineke. "In de Kramerspolder hebben wij een akkerbouwbedrijf gehad. Acht jaar geleden hebben onze zonen het bedrijf over­genomen en sinds die tijd wonen wij hier, aan de rand van het dorp. In het begin was het erg wennen. Bram verleent nog bijna dagelijks hand- en spandiensten op de boerderij, het is zijn lust en zijn leven. Binnenkort willen wij de bijbels toch eens onder de aandacht brengen van een deskundige restaurateur. Want eigenlijk is het jammer om de driehonderd jaar oude statenbijbels in deze staat te laten".