Welkom op de website van Religieus Erfgoed

12-02-08 | Sed auctor lorem sit amet purus

Door de eeuwen heen is Zeeland getroffen door over­stromingen. De kreken, inlagen en dijken wijzen op de roerige strijd tegen het water. Ook 117 verdronken Zeeuwse dorpen herinneren aan de vele watersnoden en inundaties. "Dit getal geeft slechts het aantal verdronken kerkdorpen aan", specificeert Leida Goldschmitz (1942). "De gehuchten met een kapel zijn niet meegerekend. We weten ook niet of álle dorpen zijn verdronken, maar in ieder geval moesten de inwoners huis en haard verlaten voor het overstromende water."

"Van kinds af aan ben ik gefascineerd door archeologische vondsten. Mijn ouders woonden in Veere. In de achtertuin, die blijkbaar op een oude begraafplaats lag, vonden we skeletten en muntjes uit de franse tijd. Prachtig vond ik dat. Na de HBS ben ik naar de kweekschool gegaan. In 1969 ben ik lid geworden van de Archeologische Werkgemeenschap voor Nederland (AWN). Na ruim twintig jaar lesgeven heb ik mijn baan opgezegd en ben ik als vrijwilliger gaan werken bij het Provinciaal Depot voor Bodemvondsten in Middelburg. Voor het Provinciaal Archeologisch Centrum Zeeland, later de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland, heb ik de verdronken dorpen door middel van literatuuronderzoek letterlijk in kaart gebracht. Die kaart moet je zien als een werkdocument, dat anderen kunnen aanvullen of wijzigen. Uiteindelijk is zo de ‘definitieve' kaart ontstaan, maar eigenlijk is deze nooit af". Na vijfendertig jaar het secretariaat van de AWN-afdeling Zeeland, te hebben beheerd, besluit Leida in 2005 dat het welletjes is geweest. "Ik ga nu eerst mijn studie cultuur­wetenschappen afronden. Ik ben nog vrijwilliger bij het Archeologisch Depot van de SCEZ en blijf betrokken bij het onderzoek naar het verdronken dorp Valkenisse."

"Valkenisse is het enige verdronken dorp in Nederland dat door archeologisch en archiefonderzoek globaal in kaart is gebracht. Het dorp ligt nu buitendijks, vlakbij het Zuid-­Bevelandse dorpje Waarde, in de Westerschelde. Volgens historische bronnen is het gesticht in de late twaalfde eeuw door een adellijke Vlaamse familie. Vanaf het begin krijgen de inwoners te maken met overstromingen. In 1530 worden tijdens de stormvloed op 5 november, ‘Sint Felix quade Saterdach', grote delen van Zuid-Beveland verzwolgen door het water. Veertig jaar later doet de Allerheiligenvloed het
nog eens dunnetjes over en komt Valkenisse aan de uiterste oostrand van het steeds kleiner wordende Zuid-Beveland te liggen. Er wordt een nieuwe dijk gebouwd, maar ook deze kan het tij niet keren. Na de stormvloed van 1682 verdwijnt Valkenisse in het water."

"Rond 1990 komt Valkenisse door erosie weer af en toe te voorschijn. Over het dorp was niets bekend. Na overleg met de provinciaal archeoloog zijn we met medewerkers van het Archeologisch Depot en een groepje vrijwilligers onderzoek gaan doen. Toen we aankwamen, waren de funderingen bedekt door een dikke laag slib. We zijn niet gaan graven maar hebben gekozen voor de zogenaamde ‘niet-destructieve opgraving', dat wil zeggen: het water zijn werk laten doen en hoofdzakelijk waarnemingen verrichten. Met een zelf­ontworpen meetsysteem hebben we een grit over de ­funderingen gelegd. Zo konden we de structuur van het dorp bepalen en intekenen. Losse vondsten die er lagen hebben we verzameld. Daarna hebben we een aantal funderingen schoongemaakt en deze verder in kaart gebracht. Op deze wijze zijn we bijvoorbeeld veel te weten gekomen over de kerk. De eenbeukige kruiskerk heeft een los aangebouwde toren. Aan het schip dat veertig meter lang is, is een noord- en zuidkapel gebouwd. Typologisch is de kerk te dateren in de veertiende eeuw. Rond die tijd zijn meer van dit type kerken gebouwd. De kerk heeft veel gemeen met die van Nisse of Baarland. Rond de kerk hebben we meer dan honderd skeletten gevonden, die allemaal oost-west georiënteerd liggen, want uit het oosten zou het ‘Licht' verschijnen."

"Onder deze kerk liggen vermoedelijk de fundamenten van een eerdere, houten kerk. Want in de kerk is een skelet gevonden, dat na C14-datering ouder bleek te zijn dan de kerk. De legende die verbonden is aan de stichting van de eerste kerk, is opgetekend in een processtuk uit 1455. Een zekere ridder Falco uit Vlaanderen bouwt rond 1200 een huis, in het later naar hem vernoemde Valkenisse. Zijn zoon Witto blijft er wonen en wordt na een visioen van een uit de hemel neerdalende processie, de stichter van de eerste kerk. De zingende priesters en geestelijken dalen vanuit de hemel neer en stijgen kort daarna weer op. De kerk die in 1233 wordt ingewijd, krijgt als patroonheilige Johannes de Doper. De ­relieken in het altaar behoren aan Sint Mauritius en zijn gezellen, Sint Margaretha en de Elfduizend Maagden."

"Het onderzoek heeft veel blootgelegd. Door al deze ­informatie word je nieuwsgierig naar de inwoners van Valkenisse. Over hen is weinig bekend. Een van de vondsten is een pelgrimsinsigne van Thomas Becket. Deze aartsbisschop van Canterbury werd in 1170 door vier ridders vermoord. Na zijn heiligverklaring in 1173 wordt Canterbury de meest bezochte bedevaartsplaats in Engeland. Een rijke inwoner van Valkenisse moet dus een pelgrimstocht naar Canterbury hebben ondernomen. Van een zekere Melis Danckartssone is een zegelstempel gevonden en in een schepenaktenboek uit de periode 1662-1681 worden diverse inwoners bij name genoemd. Dit is alles wat wij tot nu toe weten over de dorpsbewoners. Maar het onderzoek gaat door, en dit zal zeker nieuwe informatie opleveren.

"Sinds 2001 is Valkenisse een beschermd archeologisch monument. Rijkswaterstaat heeft door de aanleg van een tweetal strekdammen het gebied ook fysiek afgeschermd. Door het veranderen van de getijdenstroming ligt Valkenisse nu weer onder een dikke laag modder. Schatgravers en grafschenners kunnen er niet meer bij. De kerk van ­Valkenisse ligt weer veilig onder het slib, beschermd door de Westerschelde."