Welkom op de website van Religieus Erfgoed

12-02-08 | Sed auctor lorem sit amet purus

‘Waèr a ‘t arte vol van is', is de vertaling van het bijbelboek Hooglied in het Zeeuws, of beter gezegd in het Zuid-­Bevelands. Het is het laatste bijbelboek dat vertaald is door de  bijbelvertaalgroep van 't Kerkje van Ellesdiek. Jan de Jonge (1959) is een van de vier vertalers van het boek Hooglied en bestuurslid namens de bijbelvertaalgroepen in het bestuur  van de stichting 't Kerkje van Ellesdiek. "In 2000 waren er nog twaalf kerkgangers van de gemeente Ellewoutsdijk over. Door het teruglopende ledental moest noodgedwongen worden samengaan met de Hervormde Gemeente Driewegen en kwam de kerk leeg te staan. Er werd gezocht naar een openbare functie om de kerk te behouden. Dit is gelukt en de stichting bestaat ondertussen uit drie werkgroepen. De werkgroep cultuur organiseert culturele activiteiten en de werkgroep levensbeschouwing verzorgt de maandelijks oecumenische diensten in de Zeeuwse taal. De derde werkgroep is de vertaalgroep en houdt zich bezig met het vertalen van de bijbelboeken in de Zeeuwse streektalen."

"Negentig procent van de tijd spreek ik Zeeuws", zegt Jan. Ik ben akkerbouwer en het is vooral die taal, die hier binnen de landbouwwereld wordt gesproken." Op dertig hectaren grond in 's-Gravenpolder verbouwt hij onder andere tarwe, gerst en bruine bonen. ‘Ik bid niet veur bruune bonen', zei Bartje op zijn Drents, in het gelijknamige boek van Anne de Vries. Bartje groeide op in een arm landarbeidersgezin rond 1925, en dit verhaal riekt anno 2008 naar lang vervlogen tijden. Geldt dit ook niet voor de Zeeuwse streektalen? "Ja, jammer genoeg wordt er steeds minder Zeeuws gesproken. Door de import uit Brabant en de Randstad raakt het dialect hoe langer hoe meer in onbruik. Thuis wordt het helaas maar weinig meer gesproken en op school is er ook geen aandacht voor. Ik ben bang dat de volgende generatie nog nauwelijks Zeeuws zal spreken. Maar er zijn ook wel lichtpuntjes te noemen. De Zuid-Bevelandse popgroep Surrender scoort hoge ogen met hun dialectrock. De band is wereldberoemd op Zuid-Beveland, maar buiten Zeeland helaas vrijwel onbekend. Ik weet dat we met onze bijbel­vertalingen een achterhoedegevecht voeren, maar we hebben de bijbelse taal in ieder geval vastgelegd voor het nageslacht."

"Zelf praat ik liever Zeeuws dan Nederlands. Ik vind die taal nu eenmaal mooier. De klank is zachter en minder hard en scherp dan het Nederlands. Ook druk ik mij beter en makkelijker uit in mijn moedertaal. Misschien heeft het ermee te maken dat ik liever in een wat langzamer wereld leef of met mijn voorliefde voor de Zeeuwse geschiedenis." Jan heeft cultuurwetenschappen aan de Open Universiteit gestudeerd en schrijft over de geschiedenis van de Zeeuwse landbouw. "Mijn voorkeur voor het Zeeuws kan ik kwijt in de vertaling van de bijbel." Maar wat is Zeeuws? "Ja, toen de vertaalgroep de ambitie kreeg om de bijbel te gaan vertalen stuitten wij al snel op dat probleem. In Zeeland heeft niet alleen elk eiland, maar zelfs elk dorp een eigen dialect. Daarnaast is er ook nog een verschil in de gesproken taal van de katholieken en de protestanten. Een vertaling in het ‘Zeeuws' zou dus een vreemd mengelmoesje van dialecten opleveren. Er is toen besloten om de bijbelvertaalgroep op te splitsen naar de verschillende regio's. Zo ontstond de vertaalgroep Walcheren, Noord-Zeeland (Noord-Beveland, Tholen en Schouwen-­Duiveland) en Zuid-Beveland. Wij zijn ons ervan bewust dat ook in deze driedeling niet elk dialect tot zijn recht komt, maar je moet ergens beginnen."

"Een volledige bijbelvertaling is erg ambitieus, maar uitein­delijk wel onze bedoeling. We zijn van start gegaan met de vertaling van de bijbelboeken Ruth, Jona en Marcus. Deze vertalingen zijn samengebracht in het boek ‘k Za je dát vertelle! De biebel in 't Zeêuws." Het uitgangspunt bij al onze vertalingen is de nieuwe bijbelvertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap. Wij mogen bijna al hun materiaal gebruiken - zoals tekstanalyses - die zij gebruiken voor hun vertalingen. We hebben het voordeel dat binnen onze vertaalgroepen vier theologen actief zijn. Zij beheersen het Hebreeuws en het Grieks zodat het mogelijk is om terug te gaan naar de oorspronkelijke brontekst. Wij proberen de beelden uit de brontekst over te zetten op een herkenbare Zeeuwse wijze. Soms lukt dat prima en soms ook minder goed, maar het zoeken naar de juiste manier is ook een aangename bezigheid."

Veel oudere Zeeuwen, onder wie mijn moeder, vinden de bijbelvertalingen nogal oneerbiedig. In het h-loze Zeeland wordt de ‘hemel', de ‘emel' en wordt de ‘De Heere', ‘d'n eêre'. En in het ‘Onze Vader' is de zin ‘Want van U is het Koninkrijk' vertaald in ‘want van Joe is 't konienkriek'. Het voornaamwoord U wordt joe. Het lijkt erop alsof alles wat heilig is, z'n begin- of hoofdletter is kwijtgeraakt. Ze vragen zich eigenlijk af of jie wel gelooft? Jan moet lachen. "Om eerlijk te zijn, ‘twufele ik d'r an of a ‘k gelôve'. Maar daar gaat het helemaal niet om. Ons gaat het vooral om de juiste vertaling van het Nederlands naar het Zeeuws. Het Zeeuws is nu eenmaal een spreektaal en daarin wordt het vormelijke en hoffelijke veelal achterwege gelaten. Op een gegeven moment hadden we het er over dat Hooglied erg moeilijk te vertalen leek, maar dat viel juist erg mee. Het boek Hooglied is een zeer poëtisch loflied op de liefde. In poëzie maak je onder andere gebruik van herhaling en weglating. In het Zeeuws, dat zoals ik al zei eigenlijk vooral een spreektaal is, doe je dat ook. Op die manier krijg je een vloeiend geheel, waardoor een tekst als Hooglied goed tot zijn recht komt. Het vertalen van de bijbel, zeker van een boek als Hooglied, is ook een creatief proces. En voor mij is dat een van de leukste kanten van het vertalen."